۱۳۹۳ بهمن ۲۰, دوشنبه

ترجمه فصل اول از کتاب پمپ های شهود و دیگر ابزارهای فکر کردن (نویسنده: دنیل دنت)

مقدمه
پمپ های شهود چه هستند؟

شما با دست خالی و بدون ابزار نمی توانید نجاری کنید، با ذهن خالی- بدون ابزار- هم نمی توانید بیاندیشید.
-- بو دالبام

اندیشیدن دشوار است. اندیشیدن در مورد برخی مسایل آن قدر دشوار است که حتی اندیشیدن به "اندیشیدن در مورد آن مساله" سرتان را به درد می آورد. دوست نوروسایکولوژیست من- مارسل کینسبورن- اعتقاد دارد که تمام دشواری اندیشیدن از آن جا ناشی می شود که راه ِسنگلاخیِ رسیدن به جواب درست با بیراهه های بن بستی که در نگاه اول وسوسه انگیز می آیند، اشتباه می شود. تمام تلاش ما در اندیشیدن، در راستای خودداری از رفتن به این بیراهه هاست. باید زرهی آهنین بر تن داشته باشیم تا بتوانیم مساله را حل کنیم. آه! به حقیفت که چه کار دشواری!

داستان مشهوری درباره "وان نیومن" ریاضی دان و فیزیکدان مشهورنقل شده است. همان وان نیومنی که ایده تورینگ را -(که ما الان آن را ماشین تورینگ می نامیم)  به یک ماشین محاسبه الکترونیکی واقعی تبدیل کرد (که ما آن را ماشین وان نیومن می نامیم، مانند همین لپ تاپ یا تلفن همراه هوشمندتان). نیومن متفکر با ذوقی بود و به خصوص برای نبوغ درخشانش در انجام محاسبات پیچیده ذهنی شهره  بود.  این داستان هم مثل تمامی داستان های مشهور به طرق مختلفی نقل شده است. در یکی از این نقل ها، یکی از همکاران نیومن معمایی را برای حل پیش او می آورد. معما یک راه حل دشوار، با محاسبات فراوان و یک راه حل بسیار ساده و هوشمندانه- از آن هایی که در یک لحظه به ذهن می آید- دارد. همکارِ نیومن معتقد است که ریاضی دان ها معما را به روش دشوار حل می کنند و دوستان فیزیک دان ِتنبل تر و درعین حال باهوش تر! لحظه ای تامل می کنند و به راه سریع و ساده می رسند. نیومن کدام را پیدا خواهد کرد؟
معما به این شکل بود: دو قطار در فاصله 100 مایلی از هم به هم نزدیک می شوند، یکی با سرعت 30 مایل در ساعت و دیگری با سرعت 20 مایل در ساعت. پرنده ای با سرعت 120 مایل در ساعت از قطار اولی به سمت قطار دوم حرکت می کند و وقتی به قطار دوم می رسد بر می گردد. پرسش این است: "پرنده قبل از برخورد دو قطار چند مایل پرواز کرده است؟" نیومن به سرعت جواب داد: 240 مایل.
-"اه!". فکر می کردم تو از روش سخت تر بری و سری نامتناهی رو جمع بزنی!
–"ای بابا!" نیومن با شرمندگی به پیشانی اش کوبید و گفت: یه راه ساده تر هم هست! (اشاره: چه قدر طول می کشد تا دو قطار به هم برسند؟)

برخی افراد، مثل نیومن، نوابغ طبیعی هستند و می توانند به راحتیِ نسیم از میان درهم پیچیدگی ها بوزند. عده ای هم به دنبال حقیقت در گِل، دست و پا می زنند، اما نیروی حماسی "اراده" ای دارند که کمکشان می کنند دراین مسیر دشوار بمانند. می ماند بقیه ما، که نابغه محاسبه گرنیستیم و در عین حال هم کمی تنبلیم، اما هنوز هم مشتاق درک آن چه در اطرافمان می گذرد.  حال این که، چه از دستمان بر می آید؟ ما می توانیم از هزاران ابراز اندیشیدن استفاده کنیم. این ابزارهای مصنوعیِ این امکان را برایمان به وجود می آورند که با اطمینان خاطر و به آسودگی درمورد مسائل دشوار بیندیشیم. این کتاب مجموعه ای است از ابزارهای فکری مورد علاقه من. قصدم این نیست که در اینجا تنها آن ها را شرح دهم. دلم می خواهد که ذهن شما را به آرامی در گذاری ناخوشایند به یک چشم انداز کاملا رادیکالِ معنا ، ذهن و اختیار ببرم. ابتدا از ابزارهایی که ساده تر و عمومی تر هستند و کاربردهای زیادی در موضوعات مختلف دارند، شروع می کنیم. سپس، به معرفی ابزارهایی که که برای اهداف خاصی طراحی شده اند می پردازم. ابزارهایی که هدف اصلی آن ها این است که ایده های وسوسه انگیز نادرستی که متفکران را به درد سر می اندازند، از سر راه بردارند.

همچنین ابزارهای ناثواب فکری که در ظاهر قانع کننده به نظر می رسد و اگر مراقب نباشید ممکن است گمراه تان کنند را نیز مورد کاوش قرار می دهیم. درنهایت چه به مقصد نهایی که نشان تان می دهم برسید – و تصمیم بگیرید که با من بمانید – یا نه، این سفر شما را با راه های جدید اندیشیدن در مورد موضاعات مختلف و فکر کردن به فکر کردن، مجهز می کند.

شاید حتی بتوان ریچادر فیمن فیزیک دان را نابغه ای اسطوره ای تر از وان نیومن دانست.  او که در واقع از موهبتِ داشتن ذهنی طراز اول در سطح جهانی برخوردار بود، بدش هم نمی آمد که اوقات خوشی داشته باشد و مشخصا یکی از خوشی هایش این بود که فوت و فن های ذهنی اش را که زندگی را برای او راحت تر می کرد، با ما به اشتراک بگذارد. ما همگی باید به خاطر این مهم از او سپاس گزار باشیم. مستقل از این که چه قدر باهوش هستید، زمانی که راه راحت تر را بر می گزینید، باهوش تر ظاهر شده اید.  زندگی نامه های او که به قلم خودش نوشته شده اند -منظورم کتاب " آقای فیمن حتما دارید شوخی می کنید!" و "چرا برایتان مهم است که دیگران چه فکری می کنند؟" است-  که باید در فهرست (حتمی)  باید-خوانده-شوندهای یک خواننده متفکر و مشتاق باشد. این کتاب ها اشارات زیادی دارند در باب این که چگونه اندیشیدن تان را کنترل کنید یا این که چه طور وقتی گیر افتاده اید و چیزی به ذهن تان نمی رسد، با یک نمایش ساختگی شنونده تان را مسحور کنید. با الهام از مشاهدات غنی و سودمندی که در کتاب های فیمن آمده و با نظر به صراحت کلامش در باب این که ذهنش چگونه کار می کرده، تصمیم گرفتم که من هم آستین بالا بزنم و پروژه مشابهی را به سرانجام برسانم که هدف بلند پروازانه اش این است که شما را متقاعد کنم درباره موضوعاتی که تاکنون راجع بهشان سخن گفته ام، از دید من بیاندیشید.  در این مسیر شاید مجبور به تفصیل کلام شوم تا عقاید جاخوش کرده در ذهن تان را کمی تکان دهم، اما همیشه دستم برایتان باز خواهد بود و هیچ حقه ای در کار نیست. اصلا یکی از اهداف اصلی ام این است که در طول مسیر به شما نشان دهم که چرا و چگونه دارم این کارها را انجام می دهم.

مانند تمامی پیشه ورزان، آهنگران هم به ابزار کارشان نیازمندند، اما بنابر یک نظر قدیمی (که شاید دیگر منسوخ شده باشد) آهنگران تنها پیشه ورزانی هستند که ابزار خود را، خود می سازند. نجاران اره و چکش خود را نمی توانند بسازند، خیاطان قیچی و سوزن شان را. و ساختن آچار لوله کشی از دست لوله کش ها بر نمی آید. اما آهنگران می توانند پتک و سندان، انبر و سیخ کوره را از همان آهنی که به عنوان مواد خام استفاده می کنند، بسازند. در مورد ابزار فکری چه طور؟ چه کسی آنها را می سازد؟ و از چه ساخته شده اند؟ فیلسوفان برخی از بهترینِ این ابزارها را خودشان با استفاده از ایده ها و چیدمان دانش و اطلاعات ساخته اند.  رنه دکارت برایمان مختصات دکارتی را ساخته، محورهای مختصات x و y که بدون آن حساب دیفرانسیل و انتگرال ( که خودش ابزار بی نظیر فکری است که به طور همزمان توسط اسحاق نیوتن و گوتفرید ویلهلم لایب نیتز فیلسوف شکل گرفت) تقریبا غیر قابل تصور بود. بلز پاسکال نظریه احتمال را برایمان پایه گذاری کرد تا بتوانیم به راحتی شانس شرط های مختلف را محاسبه کنیم. کشیش، توماس بیز که  ریاضیدان با استعدادی هم بود، قضیه بیز را به ما داد تا آن را ستون تفکرات آماریِ بیزی قرار دهیم. اما بسیاری از ابزارهایی که در این کتاب با آن ها روبه رو خواهیم شد از ابزارهای سیستماتیک ریاضیات و سایر علوم ساده ترند. آنها ابزارهای دم دستی ذهن هستد که برخی از آنها را در اینجا معرفی می کنم:

برچسب ها:
گاهی اوقات فقط صرف ایجاد یک نامِ واضح برای بعضی چیزها کمک می کند که ردشان را در ذهن از دست ندهیم و وقتی در ذهنمان با چیزهای دیگر کلنجار می رویم، آن ها را بهتر درک کنیم. در میان برچسب ها، مفید ترین شان، همانطور که بعدا خواهیم دید، برچسب های هشدار یا خطر هستند. این برچسب ها هشدار می دهند که خطرِ اشتباه در آن حوالی وجود دارد.

مثال ها:
برخی فیلسوفان اعتقاد دارند که آوردن مثال در استدلاشان اگر تقلب محسوب نشود، خیلی هم مورد پسند نیست. برخلاف نویسندگان که با مثال زدن نوشته شان را درخشان تر می کنند. نویسندگان به این می بالند که با کلماتشان این کار را انجام می دهند و فیلسوفان به این مفتخرند که هنرمندانه مفاهیم انتزاعی تعمیم داده شده را همانند یک ریاضی دان، با دقت و مرحله به مرحله به اثبات نهایی نزدیک تر می کنند. دست مریزاد! اما نباید از من هم خرده بگیرند که چرا کارهایشان را تنها به عده اندکی از شاگردان مستعدم معرفی کنم. فهم این گونه استدلال ها برای عموم دشوار است. دشوارتر از چیزی که باید باشد.

تشابه و استعاره:
این که ویژگی های یک موضوع پیچیده را با ویژگی های موضوع پیچیده دیگری که فکر می کنیم آن را درک کرده ایم مشابهت دهیم، یکی از ابزارهای بسیار قدرتمند و مشهور ذهنی است. اما باید بدانیم که اگر تشابه یا استعاره مان خیلی درست و درمان نباشد همین ابزار کار دستمان خواهد داد.

مرحله بندی:
شما می توانید با کمک یک نردبان هم دیوار خانه تان را رنگ بزنید، هم سقفتان را تعمیر کنید و هم لوله هواکش را عوض کنید. می توانید به دفعات نردبان را جا به جا کنید و هی بالا و پایین بروید و در هر جا به جایی بخش اندکی از کار را سر و سامان دهید. می توانید هم از اول بنشیند و برای خودتان نقشه راه بکشید. مشخص کنید که در هر مرحله چه کاری باید انجام شود. این گونه با دردسر کمتری کار را به پایان می رسانید. بسیاری از ابزارهای ارزشمند این کتاب مثال هایی از مرحله بندی کردن هستند. ممکن است کمی طول بکشد تا مرحله بندی تان تمام شود، اما در نهایت می توانید از پس طیف گسترده ای از مسایل همزمان برآیید.-- بدون آن که اصلا لازم باشد نردبان را تکان دهید.
و در نهایت هم ابزارهایی که من آنها را پمپ های شهود می نامم.   

آزمایش های فکری از ابزارهای مورد علاقه فیلسوفان هستند، جای تعجب هم نیست. وقتی می شود با استنباط های هوشمندانه ذهنی جواب قانع کننده برای پرسش ها یافت، آزمایشگاهِ دیگری لازم نیست. این آزمایش های فکری فقط منحصر به فیلسوفان نیستند. دانشمندان زیادی از گالیله گرفته تا انیشتین، به خوبی از آزمایشات فکری بهره جسته اند. برخی از آزمایشات فکری که عمدتا به شکل برهان خلف[1] به کار می روند مانند گزاره های دقیق (منطقی) قابل تحلیل هستند. در این نوع برهان، از خلافِ آن چه قرار است نتیجه گیری شود آغاز می کنیم و درنهایت به تناقض می رسیم. این نشان می دهد فرض مان ( یا حداقل تمام فرض مان) نمی تواند درست باشد.
یکی از اتبات های مورد علاقه من، با استفاده از این روش، منسوب به گالیله است. مساله این است: اجسام سنگین سریع تر از اجسام سبک تر سقوط نمی کنند (هنگامی که اصطکاک ناچیز است). گالیله می گوید فرض کنید که سنگ سنگین تر A سریع تر از سنگ سبک تر B سقوط کند، اما اگر A را به B ببندیم، چون سنگ  B  سبک تر است و سرعتش کمتر از سنگ A خواهد بود و سرعت هر دویشان را کمتر می کند. اما از طرفی، جسم جدیدی که متشکل از سنگ A و B است، از هردویشان سنگین تر خواهد بود و سرعت بیشتری از هردو خواهد داشت. در نتیجه بستن A به B از طرفی سرعت سقوط را کاهش می دهد و از طرف دیگر افزایش، که یک تناقض است.

آزمایش های فکری کمتر دقیق، اما به همان میزان موثرِ دیگری نیز هستند: داستان های کوتاهی که طوری طراحی شده اند که به قلب شنونده رسوخ کنند و او را وادارند که بگوید: "بله، دقیقا همین طور باید باشد!". من این ها را پمپ های شهود می نامم.
اولین بار وقتی داشتم در جمعی آزمایش ذهنی اتاق چینی معروفِ فیلسوف جان سرل را نقد می کردم از اصطلاح پمپ های شهود استفاده کردم. برخی از متفکران فکر کردند قصدم این است که با این اصطلاح، این روش ها را  تحقیر یا بی اعتبار کنم. برعکس، من عاشق پمپ های شهودم! به این معنا که برخی از پمپ های شهود بی نظیرند ، برخی کمی مشکوک می زنند، و تنها عده کمی شان گمراه کننده هستند. پمپ های شهود نیروی محرکه قوی برای فلسفه در طی سال های متمادی بوده اند. آن ها نسخه فیلسوفان از پندهای قدیمی هستند که حتی قبل از وجود فلاسفه نیز به عنوان ابزارهای فوق العاده فکری به کار می رفتند.[2]

اگر شما تا به حال به طور آکادمیک فلسفه خوانده باشید، به احتمال زیاد با موضوع غار افلاطون که در کتاب جمهوری آمده، آشنا هستید. غاری که در آن مردم در زنجیر هستند و تنها می توانند سایه اجسام واقعی را بر روی دیوار غار ببینند. یا حتما به مثالِ افلاطون در کتاب مینون[3] درباره آموزش هندسه به پسرک برده[4] برخورده اید. نمونه دیگرش شیطانِ خبیثِ دکارت است، که تمام نیت اش برآن است که دکارت را گمراه کند و چیزهایی را به او نشان دهد که واقعیت ندارند (در واقع می خواهد  دنیایی مجازی را به عنوان دنیایی واقعی به دکارت بیاندازد)  یا نمونه دیگر، دولتِ طبیعتِ هابز است، که در آن زندگی خشن، بی رحم، و کوتاه است. اما این ها هیچ کدام به اندازه داستان "چوپان دروغگو"[5] یا داستان "جیک جیک مستونت که بود، وقت زمستونت نبود؟"[6] مشهور نیستند. این داستان ها طوری طراحی شده اند که پمپ های شهود را به کار بیاندازند.

غار افلاطون قرار است  چشم مان به را به چگونگی  درکِ واقعیت باز کند و مکالمه سقراط با پسرک برده، قرار است دانش فطری درونِ ما را نشان دهد، شیطانِ خبیثِ دکارت منبع غایی تولید شک و تردید است و دولتِ طبیعتِ هابز تمثیلی است برای آن که وضعیت کنونی جوامع را با آن بسنجیم. این ها به مثابه ملودی های ماندگارِ فلسفی هستند، که سال ها پس از آن که استدلالات پیچیده مربوط به شان فراموش شده اند، در خاطر دانشجویان می مانند. یک پمپ شهود کارآمد از تمامی نسخه های موجود خودش حتی ماندگارتر است. ما انواع مختلفی از پمپ های شهود معاصر را، از جمله آن هایی که کمی پای شان می لنگد!، در نظر خواهیم گرفت. هدفمان هم این خواهد بود که بفهمیم آن ها برای چه کاری خوب هستند، چگونه کار می کنند، نحوه استفاده از آن ها چگونه است و حتی چگونه انواع جدیدی از آن ها را بسازیم.

در اینجا مثال ساده "زندان بان عجیب" را می زنم:
زندان بان داستان ما هر شب منتظر می ماند تا تمام زندانیان بخوابند و بعد می رفت و در همه سلول ها را باز می کرد و آن ها را برای ساعت ها باز می گذاشت. سوال این است: آیا زندانیان در این شرایط آزادند؟ آیا آن ها فرصت (اختیار) ترک کردن زندان را دارند؟ در حقیقت نه. چرا که نه؟
یا مثالِ "جواهرات در سطل آشغال".  همیشه این امکان وجود دارد که کسی ناخواسته طلا و جواهرش را در سطل آشغال ریخته باشد. در همان سطل آشغالی که شما هر شب از کنارش قدم زنان رد می شوید. این ممکن است یک فرصت طلایی به نظر برسد که وضع شما را از این رو به آن رو کند، اما در حقیقت این یک فرصت طلایی نیست چون احتمال وقوعش بسیار بسیار اندک است. این دو مثال ساده بخش هایی از شهودتان را غلغلک می دهند که شاید در نگاه اول خیلی هم بدیهی به نظر نرسند: اهمیت دسترسی به اطلاعات در مورد فرصت های طلایی در زمان مناسب، یعنی در زمانی که بتوانیم براساسش کاری انجام دهیم و تمایلِ ما به انتخابِ "آزاد"،–دوست داریم این طور فکر کنیم- دوست داریم فراموش کنیم که نباید بخواهیم که از بند "نیروهای خارجی" رها شویم. اراده آزاد ما را از بندِ بافتارِ(Context) علت و معلولی نمی رهاند؛ در واقع ما نیازمند آن هستیم.
امیدوارم الان این احساس را داشته باشید که لازم است بیشتر از این ها در مورد پمپ های شهود حرف بزنیم. این پمپ های شهود ِبسیارِ کوچک، ممکن است مساله را به وضوح نشان دهند، اما، هنوز، چیزی را ثابت نمی کنند. (در ادامه خواهیم دید که به عنوان مثال، یک بخش کامل را به اراده آزاد اختصاص داده ایم.) باید با ممارست و تمرین یاد بگیریم که چه طور با احتیاط از این ابزارها استفاده کنیم، حواسمان باشد پایمان را کجا می گذاریم، تا در دام نیفتیم. اگر به پمپ های شهود به  دیدِ یک ابزار تحریک فکری که به دقت طراحی شده، نگاه کنیم، درمی یابیم که ممکن است با مهندسی معکوس، بتوانیم سر از کار آن ها درآوریم.  

وقتی من و داگ هافستدردرحال نوشتن "ذهنِ من"  بودیم، این قضیه به سال 1982 برمی گردد، او با ظرافت به نکته ای اشاره کرد: فرض کن که پمپ شهود مانند یک دستگاه با دکمه ها و تنظیمات مختلف باشد. آن گاه تمام این تنظیمات را تغییر بده و ببین آیا همان بخش از شهود تحریک می شود یا نه.

بگذارید این تنظیمات را در مورد زندانبان عجیب کمی دست کاری کنیم. فرض کنید-تا وقتی خلافش ثابت شود- که هر بخش که از داستان کارکرد منحصربه فردی دارد و حالا ببینیم با جا به جایی یا کمی تغییر در این بخش ها چه اتفاقی خواهد افتاد:
1.      هر شب
2.      زندانبان صبر می کند
3.      تا همه زندانیان
4.      بخوابند
5.      بعد می رود و در همه سلول ها را
6.      باز می کند
7.      و آن ها را برای ساعت ها باز می گذارد

در اینجا یکی از بیشمار روایت های تغییر یافته داستان بالا را در نظر می گیریم:
زندانبان یک شب به نگهباناش دستور می دهد  که در غذای یکی از زندانیان داروی خواب بریزد تا خوابش ببرد و بعد تصادفا در سلولش را به مدت یک ساعت باز بگذارد.
این روایت، فضای ماجرا را کاملا عوض می کند؟ نه؟ چه طور؟ داستان هنوز نکته اصلی اش را حفظ کرده است (مگر این طور نیست؟) اما دیگر به اندازه روایت اصلی تاثیرگذار نیست. به نظر می آید که تفاوت اصلی در چگونگی به خواب رفتن (طبیعی یا با داروی خواب) است.  در خوابِ طبیعی هر لحظه ممکن است از خواب بیدار شوید. اما با دارو حتی ممکن است به کما بروید. تفاوت دیگر، در آوردن "تصادفا" است. قید تصادفا، عمدی یا سهوی بودن عمل باز گذاشتنِ در توسط نگهبان یا زندانبان را پررنگ تر می کند.  تکرار هر شبانه ی این عمل در روایتِ اصلی، شانس را به نفع زندانیان بیشتر می کند. چه زمانی و اصلا چرا این شانس مهم است؟ شما برای آن که در یک مسابقه بخت آزمایی که در آن از میان یک میلیون نفر یکی را انتخاب می کنند تا او را بکشند، شرکت نکنید، حاضرید چه قدر بپردازید؟ یا حاضرید چه قدر بدهید تا مجبور نباشید در بازی مرگِ روسی[7] شرکت کنید؟ (به خاطر داشته باشید که در این جا داریم از یک محرک شهودی برای نشان دادن محرک شهودی دیگری استفاده می کنیم.)

می شود صورت های دیگری از داستان را هم درنظر گرفت که کمتر بدیهی به نظر می رسند، مثلا: یک میزبانِ خبیث درِ اتاقی را که مهمان هایش در آن خواب هستند، قفل می کند. مدیر یک بیمارستان بدون این که به بیماران بگوید، شب ها قفلِ درِ تمام اتاق ها را باز می گذارد تا اگر بیمارستان آتش گرفت، خسارت جانی اش کمتر باشد و فکر می کند اگر به بیماران نگوید، آن ها شب ها با خیال آسوده تری می خوابند. یا اگر زندان خیلی بزرگ تر از حد معمول بود، مثلا به اندازه استرلیا! آن وقت چه؟ مگر می شود تمام درهای استرلیا را باز کرد؟ این چه تغییری در اصل ماجرا می دهد؟

همین موشکافی خودآگاهانه در مورد پمپ های شهود، خود یک ابزار فکری است. نوعی تاکتیک مورد علاقه فیلسوفان: "فرابررسی" [8]هر چیز. اندیشیدن در مورد اندیشیدن، صحبت در باب صحبت، استدلال درباره استدلال، تحلیل "فرازبانی" از زبان هنگامی که داریم درمورد زبان حرف می زنیم، فرااخلاقیات یا نگاه از بالا به تئوری های اخلاقی. یادم می آید یک بار به داگ گفتم: " هر چیز را که تو داری رویش کار می کنی من می توانم روی فرا-آن چیز! کار کنم." در واقع خود این کتاب هم یک مثال از همین فرابررسی هاست: چگونه در مورد اندیشیدنِ موشکافانه، با موشکافی بیاندیشیم.[9] داگ اخیرا فهرستی از ابزارهای دمِ دستی مورد علاقه اش را به من داده:
آب با غربال آوردن
کنه شدن (زندگی انگلی)
موزماری (حقه کثیف زدن)
دست گربه به گوشت نرسیدن
خرحمالی
پاشنه آشیل
زبان سرخ سر سبز بر باد دادن
شیرین زدن (مشنگی)
پاچه خاری (تملق)
آچمز[10] زدن
باز خورد (فیدبک)

فقط معنای لغوی این عبارات نیستد که برایتان آشنا هستند، هر کدام از این ها یک ابزار انتزاعی شناختند.  همان طور که تقسیم اعشاری یا میانگین گیری یک ابزار به شمار می روند. هر کدامشان در طیف وسیعی از بافتارها، کارِ تدوین و محک زدن فرضیه ها را آسان تر می کنند، کمک می کنند تا الگوهایی که از قلم افتاده اند بهتر دیده شوند، شباهت ها را برای ببینده واضح تر می کنند و الی آخر.

هر کلمه یا عبارتی  در فرهنگ لغات شما می تواند یک ابزار تفکر ساده باشد، اما برخی از این ابزارها مفید تر از بقیه هستند. ممکن است بخواهید آن هایی را که در چنته تان نیست، به دست آورید. هر چه مجهزتر باشید، بهتر می توانید بیاندیشید و مساله تان را تدوین کنید. البته، باید درنظر داشت که وقتی ابزارتان فقط  چکش است، همه چیز را به شکل میخ می بینید و ممکن است در استفاده از ابزارتان افراط کنید.

بیایید نگاهی به یکی از این ابزارهای فهرست بالا بیندازیم: مثلا دست گربه به گوشت نرسیدن. این عبارت از داستانِ "دست گربه به گوشت نمی رسید می گفت پیف پیف بو می ده"[11] می آید و نشان می دهد که بعضی از افراد وقتی نمی توانند خودشان چیزی را به دست آورند با تحقیرش می خواهند نشان دهند که آن چیز برایشان بی اهمیت است. اما وقتی همین عبارت ساده را به کسی می گویید یک لحظه ممکن است به خودش بیاید و فکر کند که شاید از ضعفِ خودش است که آن چیز را کم اهمیت جلوه می دهد، یا همین یک عبارت ساده می تواند نوعی بی احترامی به وی تلقی شود. ( به یاد داشته باشید که این ابزارها به عنوان سلاح هم می توانند به کار روند.) ممکن است اصلا جزئیات داستان را به خاطر نیاورید که اغلب هم خیلی مهم نیست. اما با مفهموم اخلاقی آن عمیقا آشنایید.

کسب ابزارهای فکری و استفاده درست از آن ها، دو مقوله مجزا از یکدیگرند. ابتدا باید از کسب این ابزارها یا ساختن شان شروع کنید. خیلی از ابزارهای فکری که در این کتاب آمده، ساخته و پرداخته خودم هستند، خیلی هاشان را هم از دیگران وام گرفته ام  که در این موارد حفظ امانت کرده ام[12]. هیچ کدام از ابزارهایی که در فهرست داگ آمده، ساخته ی خودش نیستند، اما مواردی نابی هم هستند که او به مجموعه من اضافه کرده، مثل joosting و sphexishness.

برخی از ابزارهای فکری، صرفا ابزارهای ریاضیاتی هستند. اما وقت زیادی را صرف آن ها نمی کنم و تنها به آن ها اشاره می کنم. قرار است این کتاب درباره قدرت ابزارهای غیرریاضیاتی باشد. ابزارهای غیررسمی، ابزارهای شعر و سخنی که معمولا اصحابِ دانش آن ها را آن قدر که شایسته است، قدر نمی نهند. دلیلش را خواهید فهمید. باید بگویم که فرهنگی بر مجلات علمی و تحقیقاتی حاکم است- که در واقع بر آن اصرار هم می شود- یک فرهنگ خشک و بی روحِ خالیِ از فصاحت و بلاغت. البته دلیلِ خوبی هم پشتِ این اصرارِ ناخوشایند در اکثر مجلاتِ علمی طراز اول وجود دارد. یکی از داوران رساله دکترای من (آقای یانگ که تخصص اش در کالبدشناسیِ اعصاب بود)، در سال 1965 در اعتراض به نثر پر طمطراق رساله ام در آکسفورد (در فلسفه و نه در کالبد شناسی) برایم نوشت: از آن جایی که زبان انگلیسی دارد به زبان بین المللی دانش تبدیل می شود، لازم است یک انگلیسی زبان جوری بنویسد که یک "خواننده صبورِچینی که لغت نامه خوبی هم دارد" بتواند سر از آن در آورد. نتایج این اجبار خود خواسته هم معلوم است: شما به عنوان یک چینی، آلمانی، برزیلی-و یا حتی یک فرانسوی، اصرار دارید که مهم ترین نتایج بررسی های علمی خود را به انگلیسی منتشر کنید. انگلیسی شُل و وِلی که حتی المقدور اشارت فرهنگی، طنازی و بازی با کلمات و حتی استعاره هم نداشته باشد. درست است که درک متقابل به دست آمده در این ارتباطِ  بین المللی، بسیار ارزشمند است، اما بهای آن نیز پرداخت می شود: بیان برخی از اندیشه ها نیازمند استفاده از استعاره اند و باید با ترفند های هوشمندانه و صور خیال به اذهان بسته نفوذ کرد و اگر نتوان برخی از این ها را به راحتی ترجمه کرد، من فقط می توانم به ذوق هنری مترجمان از یک سو، و تسلط  رو به رشدِ انگلیسی دانشمندانِ جهان از سویِ دیگر، دل ببندم.

دلیل دیگری که اصحابِ دانش به استفاده از "کلام" در استدلاهایشان بدبین هستند، این است که انتقاد از گزاره ای که در قالب ریاضیاتی نیامده باشد، عمدتا دشوارتر است و معمولا هم راه به جایی نمی برد. ریاضیات، زبانِ قابل اعتمادی برای استدلال است. درست شبیه تورِ حلقه بسکتبال: اختلاف نظر و قضاوت در باره این که آیا  توپ گل شده  یا نه را بسیار ساده می کند. (هر کسی که تا به حال با حلقه بی تور بسکتبال بازی کرده باشد، می داند که تشخیص رد شدن توپ از حلقه در این شرایط خیلی دشوار است.) اما گاهی برخی مسائل لغزنده تر و گیج کننده تر از آنی هستند که  حتی با ریاضیات هم رام شوند.

من همیشه فکر می کنم که اگر نتوانم چیزی را به شاگردانم توضیح دهم، در واقع خودم آن چیز را درک نکرده ام. و در مورد هر چیز که نوشته ام هم خودم را در برابر این چالش قرار داده ام. برخی استادان فلسفه آرزو دارند مطالبشان را در سطوح بالایی دانشگاه یا سمینارها ارائه کنند اما من این طور نیستم. به نظرمن دانشجویان تحصیلات تکمیلی اغلب بسیار مشتاقند که خودشان را به یکدیگر  اثبات کنند. نشان دهند که باهوش و همه چیز دان هستند. گویی موظفند استادانه ادبیات کلامی خاص خودشان را به کار برند و بقیه را مبهوت سخن شان کنند (این طور به خودشان اطمینان می دهند که تخصص لازم درکارشان را دارند) و توانایی شان در نحوه استفاده از استدلال های تکنیکی پیچ در پیچ (و عذاب آور) را به رخ بقیه بکشند. کارِ فلسفی ای که برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی یا همکاران متخصص ام نوشته شده باشد، اغلب غیرقابل تحمل است و از این رو تا حدِ زیادی خوانده نشده.

یکی از اثرات جانبیِ این رویه ای که در آن سعی دارم مباحث و توضیحاتم را قابل فهم برای مردمان بیرون از دانشکده فلسفه کنم، این است که فیلسوفان بر اساس اصولِ خودشان، حرفهایم را جدی نخواهند گرفت!

وقتی سال ها پیش در مورد جان لاک سخنرانی ای در آکسفورد برای عموم داشتم، فیلسوف برجسته ای قبل از اینکه جلسه را ترک کند گله کرده بود که محال است او چیزی از کسی که می خواهد مخاطب عام را به فیلسوفی چون لاک علاقه مند کند، یاد بگیرد! درست هم می گفت. او هرگز از من چیزی نمی آموخت. اما من رویه ام را به خاطر امثال او تغییر نمی دهم و هزینه اش را هم می پردازم. یک زمان در فلسفه لازم است که استدلال دقیق کنیم، یکی یکی از قواعد پیروی کنیم و استنتاج کنیم، اما نیازی نیست که به نمایش عمومی درآوریمش. می توانیم از دانشجویان تحصیلات تکمیلی مان بخواهیم که آن ها را در دانش نامه هایشان اثبات کنند. اما متاسفانه برخی ها پا از این عادت به استدلال پیچیده فرا نمی گذارند و اگر بخواهم جانب انصاف را بگیرم، باید بگویم که سخنان مزین ادبی و لفاظی خیلی کمکی به فلسفه تحلیلی نمی کند.
جایی بین شعر و ریاضیات است که فیلسوفان در آن می بالند و تاثیرگذار خواهند بود. معتقدم آن جاست که فیلسوفان می توانند بیان شفافی از مسائل مبهم به دست دهند.

در اولین بخشی که در ادامه می آید، برخی از ابزارهای چند منظوره را معرفی می کنم. در زیربخش ها حول یک موضوع بهترین ابزارهایی که می شود در مورد آن به کار برد را مورد بررسی قرار می دهم. این موضوعات شامل مسائل پایه ای فلسفه-معنا یا محتوی-، تکامل، وجدان، و اراده آزاد می شوند. بعضی از این ابزارها نرم افزارهایی هستند که به مثابه تلسکوپ یا میکروسکوپ برای ذهن نا-مسلح شما می مانند.

در این مسیر، با ابزارهای دوست نمایی که به جای چراغ روشن کردن، فضا را غبارآلود می کنند هم آشنا می شویم. برای نامیدن این ابزارهای خطرناک احتیاج به نام درست و درمانی داشتم. دیدم ملوانان روی قایق اصطلاحات طعنه آمیزی را استفاده می کنند. بهترین شان چوب زیر بغلی بود که ضعف و قوت همزمان را نشان می داد. بنابراین این را برای نامیدن ابزارهایی که از پشت خنجر می زنند و هوای فکری را غبارآلود می کنند، استفاده می کنم.
شاید برخی هایتان مشتاق باشید نصیحتی از عمو دنیل (خودم را می گویم) بشنوید. در انتهای این کتاب هم  کمی در مورد حال و هوای فیلسوف بودن حرف خواهم زد.   




[1] کلمات و عباراتی که پررنگ تر شده اند، در واقع اسامی ابزارهای فکری هستند که در جاهای دیگری از این کتاب
به شان خواهیم پرداخت. برخی هاشان بخش منحصربه فردی برای خود ندارند. بنابراین برای درک جامع تر می توانید به فهرست انتهایی رجوع کنید.
[2] اِی ساپ، مانند هومر (اُمروس)، به اندازه پندهایش اسطوره ای است. قرن ها، این پندها به صورت شفاهی و سینه به سینه نقل می شدند تا زمان افلاطون و سقراط که برای نخستین بار نوشته شدند. در یونانی بودن اِی ساپ هم تردید است. شواهدی وجود دارد که نشان می دهد اِی ساپ اتیوپیایی بوده است.  
[3] کتاب مینو یا مینون مکالمات سقراط با مینون است که افلاطون آن ها را به رشته تحریر درآورده است.
[4] سقراط از مینون خواست که یکی از بردگانش را فرا بخواند تا نشان دهد که یادگیری نوعی به خاطر آوردن است. او طی پرسش و پاسخ هایی به پسرک فهماند که اگر بخواهیم مربعی با مساحت دو برابر مربع مورد نظرمان داشته باشیم، اضلاع این مربع باید به اندازه قطر مربع مورد نظر باشد.
[5] در متن اصلی این داستان با عنوان "پسرکی که فریاد می زد گرگ" آمده است.
[6] در متن اصلی این داستان با عنوان "ملخ و مورچه" آمده است.
[7] در بازی مرگ روسی، یک گلوله در هفت تیر می گذارند و  به ترتیب به خودشان شلیک می کنند.
[8] “goes meta”
[9] کواینِ فیلسوف هم این را "صعودِ معنایی" نامیده است. از مرحله صحبت در مورد الکترون، عدالت، اسب یا هر چیز دیگری رفتن به مرحله صحبت دربابِ صحبت درمورد الکترون، عدالت، اسب یا هر چیز دیگر. برخی اعتراض می کنندت که فیلسوفان فقط در بندِ معنا شناسی اند و گاهی واقعا این فرابررسی بی فایده و فریب دهنده است، اما گاهی بحث بر سرِ شیری است که در ذهن یکی شیر بیشه است و در ذهن دیگری شیرِ نوشیدنی. گاهی هم گمراهی بر سرِ پیش فرض های ضمنی پدید می آید. آن جاست که فرابررسی یا صعود معنایی روشنگر است.
[10]. آچمز کلمه ای ترکی به معنای مهره ای است که اگر آن را برگیرند شاه شطرنج زده شود
[11] در متن اصلی داستان "روباه و انگور" از ای ساپ است که در آن روباهی می خواند خوشه انگوری را از درخت بچیند. پس از چند بار تلاش نا موفق در بالاپریدن و کندن خوشه انگور، رویش را بر می گرداند و می گوید: انگورهایش هم ترش هستند!  
[12] برخی از بخش های این کتاب تغییر یافته نوشته های قبلی خودم هستند. سعی کرده ام آن ها را به تناسبِ موضوع تغییرات جزئی دهم- که در واقع این تناسب با موضوع، یکی از ویژگی های اکثر ابزارهای خوب است. به عنوان نمونه، داستانِ وان نیومن را که در آغاز این فصل آمده، قبلا در کتابِ ایده های خطرناکِ داروین نقل کرده بودم، یا ابزارهای دم دستی هافستدر قبلا در مقاله ی 2009ام (وارونگیِ عجیبِ استدلالِ داروین) آمده. به جای آوردن پاورقی در هر مورد فهرستی از این منابع را در انتها آورده ام.

۱۳۹۳ مهر ۱۲, شنبه

این طور نیست که تو فکر می کنی..

دیگر تحمل این سکوت های ناگهانی اش را ندارم. مثل بهمن با یک برخورد ساده، یک حرف کوچک، دیدن یک تصویر یا چه می دانم اندازه نادرست کاهوی سالاد که خرد کرده ام، روی سرم هوار می شود. گیج شده ام. ظرفیتش برای نوشیدن الکل، ساعت های خواب و بیداری اش، حتی زیبایی صورتش به طرز باور نکردنی تغییر می کند. اوایل آشناییمان همین همیشه یکسان نبودنش بر جذابیتش می افزود. حالت مرموزی داشت که تو را وامی داشت رمز تغییراتش را کشف کنی، ولی هر بار که سر نخی را به دست می آوردی مثل ماهی از زیر دستانت لیز می خورد. به چشمهایش که نگاه می کردی هزار نفر، اصلا یک لشکر آدم می دیدی. دوست داشتی ساعت ها بنشیند و از آنچه در گذشته اتفاق افتاده حرف بزند.

می گفت اسم مادربزرگش شازده است. شازده خانوم. به شوخی می گفتم اسم تو باید شازده باشد. بعد از مرگ پدربزرگش، شازده خانم دوباره ازدواج می کند. شوهر دوم، به او و بچه چند ماهه اش قرص خواب می دهد و بعد شیر گاز را باز می کند که همگی با هم بمیرند. نازی هیچ وقت نفهمیده چرا. ولی شنیده که شوهر شازده خانوم از آن رده دارها بوده و حکم قتل خیلی ها را داده. شاید دیگر تحمل خودش را نداشته. ولی نازی هنوز هم نمی داند که چرا می خواسته همگی با هم بمیرند. به هر روی، شازده خانوم و مه دخت دخترش، به طرز معجزه آسایی نجات پیدا می کنند. شازده خانوم پرستار بوده. نازی تعریف می کرد بچه که بوده می رفته سراغ کمد شازده خانوم. روپوش سفیدش را تنش می کرده، کفش های سورمه ای پاشنه بلند را هم می پوشیده و بعد در راهرو قدم می زده و خطاب به تخت خیالی بیمارمی گفته: ایشون خیلی چاق شده اند و شدیدا حامله اند. سریع ببریدشون به اتاق زایمان.

شازده خانوم چاق شده و چشمانش بسیار ضعیف. عینک ته استکانی می زند. نازی باورش نمی شده که این روپوش سفید کمر باریک روزی تن شازده خانوم می شده. نازی مادربزرگش را شازده خانوم صدا می زد. می گفت همه به او شازده می گویند. می گفت خیلی خنده دار است. هیچ چیزش به شاهزاده ها نمی رود. شاید قبلا شبیه شاهزاده خانم ها بوده اما الان فقط صندلی اش که خیلی بزرگ است و نصف اتاق را گرفته شبیه تخت شاهزاده ها ست. ولی آن هم بوی نفتالین می دهد. این طور که نازی می گفت، شازده خانوم توی قلبش برای هیچ کس جایی ندارد گویا گاز همه جای قلبش را پر کرده است. درست است که گاز او را خفه نکرده، ولی قلبش را پر کرده. شاید برای همین است که این قدر باد کرده، بدنش مثل بادکنک از گاز پر شده.

نازی، گاهی روزها فقط از خواب بیدار می شود که آن روز بگذرد و شب برسد و دوباره بخوابد. به حالت جنینی چمباتمه می زند و سعی می کند کوچکترین تماسی با بدن من نداشته باشد. ناگهان باد می کند. مثل همان وقت ها که مه دخت را حامله بود. تا مسواک بزنم خودش را به خواب می زد. می شود مثل اتاق خالی که بوی نا و نفتالین می دهد. که آدم بی هیچ دلیلی می ترسد که واردش شود. هاله ای دورش را می گیرد که آدم ترجیح می دهد وانمود کند باور کرده که نازی خوابیده. وقتی می خواهد سر کار برود انگار که دارم زندانی را بعد از مرخصی اش راهی سلولش می کنم. آن قدر نگاهش مظلوم می شود که دلم برایش می سوزد. نازی هم پرستار است. هر بار که از سرکار می آید از ستوانی حرف می زند که آنجاست. ستوان گویا مدتی انگلیس زندگی کرده، زن اولش کانادایی بوده. یک مدتی با هم در انگلیس زندگی کرده بودند و بعد زنش خسته می شود و بر می گردد کانادا. ستوان هم دلش نمی خواسته پدر و مادرش را در ایران ول کند. برمی گردد ایران. حالا ستوان نود و هفت سالش است و مرگ همه آن هایی را که دوستشان داشته دیده. نازی همیشه میگوید که تکه کلامش اینه: سن زیاد شکنجه است. هیچ وقت نخواه که زیاد عمر کنی و بعد نیشخندش را همراه سرفه ای تحویل می دهد.

امروز رفته بودم سر مدارک قدیمی. دیدم اسم نازی، شازده است. به من دروغ گفته بود. اسم بچه اش هم مه دخت است. مه دخت دختر من نیست. اجاق گاز خانه ما برقی است. شاید هم نه. شاید هم دارم اشتباه می کنم. دوباره باید مرور کنم. نازی دوباره روی تخت چمباتمه زده. صدایش در نمی آید. نازی عروسک هایش را در همان کمدی قایم می کند که شازده خانوم کیف مشکی چرمی دوران پرستاری و کفش و روپوشش را آن جا نگه می دارد. نازی چشم هایش نمی بیند. عینک ته استکانی زده و از بس که توی وان مانده تمام شکمش پر از آب شده. فشارش که می دهی صدای فس آب از سوت توی شکمش بیرون می آید. دیشب شکم نازی هم صدای سوت سوتک می داد. همیشه وقتی شروع به لرزیدن می کند صدای سوت از شکمش می آید. نمی دانم چرا چند روز پیش می گفت با ستوان سر مرگ با کمک پزشک برای بیمارانی که درد شدیدی دارند و درمانی برای دردشان نیست بحث کرده بودند. نازی معتقد بود که آدم نمی تواند با دست خودش، یا با کمک کس دیگری خودش را بکشد. همه چیز تغییر می کند. همیشه احتمالش هست که چیزها بهتر شوند. ستوان ولی اعتقاد داشت که نازی هیچ وقت مرگ همه عزیزانش را ندیده است.

نازی نمی داند درد چیست. نازی درد می کشد ولی خودش نمی داند. سکوت نازی مرا می کشد. آتش به جانم می زند. دوست دارم شکمش را فشار دهم تا صدای فس آب بدهد. هر صدایی خوب است. نازی چاق شده. دیگر لباس هایش به تنش نمی رود. دیروز به زور خواستم زیپ دامنش را بکشم بالا. دستم زخم شد. شازده خانوم برایش قرص خواب آورده. شازده خانوم از چیزهای قدیمی می ترسد. هر چیز که قبل از آن حادثه بوده، برایش ترسناک است. نازی می گفت تازه بوی نفتالین را یادش آمده. شب ها از بوی نفتالین خوابش نمی برد. می گوید کم کم دارد از بوی نفتالین خفه می شود. من می دانم که قلبش پر است از بوی گاز. حالا کمی بوی نفتالین که می آید دیگر جا برای نفس نمی ماند.

صندلی من هم بوی نفتالین گرفته. شاید این بوی عجیب از آشپزخانه می آید. نازی یادش رفته که شیر گاز را ببندد. نازی همیشه تحمل این همه زیبایی بهار را نداشت. بوی گل ها، مخصوصا گل یاسی که در حیاط خانه شازده خانوم می پیچید حالش را به هم می زد. او را یاد پدرش و آن روزی که شیر گاز را باز گذاشته بود می انداخت. چرا یادم نمی آید که امروز صبح قرص هایم را خوردم یا نه. اسم این پرستار نازی بود، شازده یا مه دخت؟ فرقی نمی کند. مهم این است که خودش است. این پرستار بداخلاق را می گویم. نمی دانم از کجا توهم برش داشته که من ستوان هستم. هی ستوان ستوان می کند. گوشم سوت می کشد. امروز باید با سر این کلید به تنش بزنم تا گازش خالی شود. چند روز بوی گازش می پیچد ولی دیگر از دستش راحت می شوم. دیگر وسایلش را توی کمدم نمی گذارد. 

۱۳۹۲ آذر ۲۱, پنجشنبه

عشق مردن

مانیتورْ خاک گرفته. جابه‌جا لکه‌های بی‌شکل و بدقواره دیده می‌‌شود. آفتاب از پنجره رویِ صفحه افتاده. لکه‌ها می‌شوند کسره و فتحهٔ‌ نا‌به‌جا. معنی جمله‌ها به هم می‌ریزد. دیگر نمی‌توانم بفهمم که "عشقْ نمی‌توان مُردن*" یا "عشقِ نمی‌توانِ مُردن". تصویر تو هم خاک گرفته. بازدیدن‌اش برایم معنا ندارد. شاید یک زمانی می‌شد باور داشت به چیزهایی  از این باب که: "با عشق نمی‌توان مردن". ولی مهربانم، مردن ناگزیر ماست نه عشق. صفحه‌ها خاک می‌گیرند و معنا از دست می‌رود. کلمات که روزگاری دل‌فریب بوده‌اند، با قدری خاک، خار می‌شوند و می‌روند در چشم. گویا باید کر ولال شد تا به زبان اشاره‌ها ایمان آورد. 

* ترجمه شعری از هرمان هسه
پس نوشت: گویا به زبان اشاره ها هم نمی توان ایمان داشت. باور ندارید بروید ببینید درمراسم بزرگداشت ماندلا زبان اشاره ها چه می گوید!

۱۳۹۲ خرداد ۱۶, پنجشنبه

امروز: ساعت 4:36 بعد از ظهر

لازم نیست ساعت خاصی از روز باشد. یا زیاد خوشحال باشی یا ناراحت. مثل بلند شدن از سرِ میز، وقتی بشقابت خالی شده‌، ناگزیر اتفاق می‌افتد. همین‌که چشم‌هایت بی‌هدف دارند توی اتاق چرخ می‌زنند، می‌بینی دیگر نمی‌توانی خیال‌بافی کنی. بهتر است بگویم که نمی‌توانی خودت را سوار بر اسبِ مراد ببینی. اصلاً از این‌که روزی با چنین چیزهایی به هیجان می‌آمده‌ای احساسِ کوچکی می‌کنی.  حتی آرزویِ آرزو داشتن را هم نداری. خیلی معمولی بلند می‌شوی و می‌روی زیر کتری را روشن کنی. طعمِ چای دیگر اصلاً مهم نیست. چای می‌نوشی و چیزهایی را که در یخچال تمام شده‌اند و باید بخری مرور می‌کنی و به جلسه فردا فکر می‌کنی.

۱۳۹۲ فروردین ۲۰, سه‌شنبه

امروز: بزد زخم‌هایی به پتک گران

مهندس‌ها و فلاسفه اگر در حرفه‌شان موفق باشند، تبحر متمایز کننده‌ای دارند که خود را معقول جلوه دهند. این تبحر ناشی از ماهیت کار و ابزاری است که با آن درگیرند. تمرین کرده‌اند که صغری-کبری بچینند و چه را به اقتضای چه بزرگ‌تر جلوه دهند و چه را با استدلال چه، نامربوط . گاهی همین زیادی معقول جلوه کردن‌شان باعث می‌شود دلت بخواهد بیشترِ وقتت را با دوستانِ نقاش و پزشک و شیمی‌دان و حتی فیزیک‌دانت!‌ بگذرانی! چنان حرف زدن روزمره را تبدیل به عرصه زورآزمایی می کنند که بیا و ببین. شخصا برایم نگران‌کننده است که درسِ تخصصی که آدم در دانشگاه می‌خواند، روحیات و باورهایش را به طرز قابل توجهی متاثر کند. منظورم خود دانشی نیست که می‌آموزد. منظورم شیوه یادگیری آن است. مثلاً بیم آن نیست که آهنگری که پتک بر سندان می‌کوبد بازوان قدری پیدا کند، اگر آهن خونش به سبب مجاورت زیاد با آهن بالا رود یا میل جنسی‌اش کم شود بیم‌ناک است!   

دعوتِ آخر

پتک بر سرم،
        بوی خون ز دامنم،
                      آهنِ قراضه این تنم.
تو در چهارچوبِ در ظهور می‌کنی،
 نیاز من به بودنت گمان کنم دلیل تعجیل در ظهور توست!
حرف می‌زنیم، قدم می‌زنیم، شام می‌خوریم، پیاله می‌زنیم.
دوباره اثباتِ تجربی برای یک حکم ساده جهان: نمی‌شود که بی‌پرده گفت و شنید.
از قضای روزگار این‌‌دفعه، داد هم نمی توان!
عجیب است از کافری چون من، دل دهد به منجیِ دیگری.
یحتمل علتش هورمونی است!   
بارها ظهور کرده‌اید و سقفِ آسمان من همان تیر‌ه‌ای که بود،
چرکی کثیف دمدم غروب که بوی زنگ می‌دهد آسمانِ بستهٔ مرا.
هم‌صدا با تمام منجیانِ پیزوری، ناله سر می‌دهی:
"تو هم که باز پریودی".
پتک بر سرم،
       بوی خون ز دامنم،  
                   آهن قراضه این تنم،‌
                              دعوت از تو بارِ آخرم.

۱۳۹۱ آذر ۱۳, دوشنبه

جور بدی وصله خورده‌ام.

چند روزی است صدای‌شان را نشنیده‌ام. دلم آشوب است. برمی‌دارم و شمارهٔ مادر را می‌گیرم. نفس نفس می‌زند و می‌گوید خانهٔ مادربزرگ است. با این که از شنیدن صدایم ذوق کرده سریع از خودش می‌گذرد و می‌گوید پول تلفن‌ات زیاد می‌شود بیا با مادربزرگ حرف بزن. دفعه قبل که با هم حرف می‌زدیم، گفت از وقتی که پای مادربزرگ برای سومین بار شکسته است دیگر حتی با واکر هم نمی‌تواند راه برود. روحیه‌اش خیلی ضعیف شده و فقط چمش به دراست تا بچه‌ها و نوه‌ها بیایند و سراغی ازش بگیرند. می‌خواستم بگویم به‌اش بگوید سرش را به کاری گرم کند. بعد دیدم زنی که از چهارده‌سالگی ده تا بچه به دنیا آورده و نه‌تایشان را که زنده مانده‌اند بزرگ کرده، که نوه شش‌ماهه‌ به‌دنیا‌آمدهٔ دختر دانشجویش را که سرِزارفته بزرگ کرده، چه وقت داشته که برای خودش سرگرمی دست و پا کند. هنوز بچه‌ اولش ازدواج نکرده، مادرش مریض می‌شود. بعد از آن هم زندگی‌اش به نگه‌داری از پدر و مادر خودش و پدرشوهر و مادرشوهرش که عمو و زن عمویش هم بوده‌اند گذشته. به قول خودش میت که ترس ندارد. چک و چانه‌ همه‌شان را هم خودش بسته است. زندگی‌اش خلاصه ‌شده در مراقبت از همه. این‌قدر از همه مراقبت کرده که تمام تیزی‌های صورت و بدنش نرم شده‌است. حتی صدایش هم گرد و نرم است. راحت توی گوشم قل می‌خورد و یک راست می‌رود می‌نشیند کنج دلم. استخوان‌هایش هم برای همین است که نرم شده‌اند و راه‌به‌راه خرد می‌شوند. بعد از هفتاد هشتاد سال بعید نیست که تنِ آدم جوری شود که به روحیه‌اش بیاید! می‌گوید: "به امید خدا دکترایت را بیست می‌گیری و برمی‌گردی پیش خودمان. درخت خرمالو امسال خیلی خرمالوهای خوبی نداده. مادرت شاهده. سرما زده همه‌شان را سیاه کرده. ایشالا سال بعد خودت میایی یه دونه از درشت‌هاش رو می‌چینی." اگر زنده بودم هم ترجیع‌بند اکثر جمله‌هایش است. آخرش می‌گوید: "خدا عاقبت پدرت را به خیر کند که راضیه مادرت چند روز یه بار بیاد پیش من." هنوز هم فکر می‌کند که هر کاری که بی‌رضایت شوهرانجام شود، معصیت است. مادربزرگ نهایت انعطاف و نرمی است. آغوشش سدی است که هر موجی را به ساحل می‌نشاند. آغوشش همان است که آن شبی که خانه‌مان موشک خورده بود و خیابان را بسته بودند و فکر می‌کردیم خانه‌مان آوار شده‌است، امن‌ترین پناهگاه دنیا بود. تازگی‌ها تمایل عجیبی دارم که بفهمم دنیا را چه‌طور می‌بیند. که خانم فاطمه‌زهرا چگونه نرمش کرده است. که چه‌طور از بچه‌هایش هیچ نمی‌خواهد جز آن‌که روضه‌های چهارم ماه را در خانه‌اش برگذار کنند. که چه‌طور سر جنگ با هیچ چیز و هیچ کس ندارد.
یاد امروز صبح می‌افتم که ‌مادر یکی از اساتید دانشکده را در آسانسور دیدم. از چین و چروک‌های دست و صورتش به گمانم هم سن و سال مادربزرگ است. گویا اولین استاد زن دانشگاه‌مان بوده و پدرش برای تحصیل او را از ایتالیا به آمریکا فرستاده. همین یک فرزندِ جناب استاد را بیشتر ندارد و همان اوایل از شوهرش که با کار کردنِ او مشکل داشته جدا شده است. شلوار طوسی اتو شده اش را به طور اغراق آمیزی تا نزدیکی‌های دنده‌هایش بالا کشیده و کفش‌های کتانی شیری رنگی به پا دارد. استخوان‌های همه‌جایش بیرون زده است. آب دهانش را که قورت می‌دهد چیز تیزی حدود ده سانت روی گردن چروکش بالا و پایین می‌رود. حتی نگاهش هم تیز است. از بالای عینک قاب مشکی‌اش زیرچشمی زیر و بالایم را برانداز می‌کند. لبخند می‌زنم. لبخند که می‌زند گوشهٔ لبش در یک طرف بالاتر می‌رود. دستش را از فرق سرش به پایین روی موهایش می‌کشد و موها را به هم می‌چسباند و همین طور که دارد از ‌آسانسور بیرون می‌رود کرک‌های روی آستین‌اش را با حرکت سریع دستش دست می‌تکاند . در آسانسور بسته می‌شود.
گوشی توی دستم مانده و اشتباهی دوباره شماره را گرقته‌ام. صدای اپراتور ول نمی‌کند که موجودی‌تان پنج دلار و شصت و سه سنت است و شماره مورد نظرتان را وارد کنید. همین طور که دارم کلنجار می‌روم محترمانه صدایش را ببرم، فکر می‌کنم مادر بزرگ نرم است و مادر جنابِ استاد تیز. من نه تیزم نه نرم. ملغمه‌ای هستم عجیب: منحنی و مضرس. سر معده‌ام می‌سوزد. فقط پنیر موتزارلا داریم و نان سنگک فریز شده. به مادر قول داده‌ام که امشب شام بخورم.